Katika kipindi ambacho changamoto ya ajira inaendelea kuongezeka nchini Tanzania, ni muhimu kutazama upya mifumo ya jadi ya uchumi ambayo imekuwa ikitoa mchango mkubwa kwa muda mrefu bila kupewa uzito unaostahili.
Moja ya mifumo hiyo ni biashara za familia (family businesses). Hizi ni biashara zinazomilikiwa na kuendeshwa na wanafamilia, mara nyingi zikihusisha kizazi kimoja au zaidi. Licha ya kuonekana ndogo au zisizo rasmi, biashara za familia zina uwezo mkubwa wa kupunguza tatizo la ajira, hasa kwa vijana.
Kwanza kabisa, biashara za familia hujenga ajira moja kwa moja. Katika familia nyingi, watoto na ndugu hushirikishwa katika shughuli za biashara tangu wakiwa wadogo. Hii huwasaidia kupata ujuzi wa vitendo (practical skills) ambao mara nyingi haupatikani darasani.
Kwa mfano, kijana anayekulia katika familia inayojihusisha na biashara ya rejareja, kilimo, au usafirishaji, hupata uzoefu wa uendeshaji wa biashara, huduma kwa wateja, na usimamizi wa fedha. Ujuzi huu humuwezesha kujiajiri au kuajiriwa kwa urahisi zaidi.
Pili, biashara za familia huchochea ujasiriamali. Badala ya vijana kusubiri ajira rasmi ambazo ni chache, wanahamasika kuanzisha na kukuza biashara zao wenyewe kwa kuiga au kuendeleza biashara za familia zao. Hii hupunguza utegemezi kwa ajira za serikali au mashirika makubwa. Kwa mantiki hii, kila familia inaweza kuwa “kituo cha uzalishaji ajira” badala ya kuwa chanzo cha utegemezi.
Tatu, biashara za familia huchangia katika uendelevu wa uchumi wa ndani. Biashara nyingi za familia huanzishwa katika jamii za vijijini na mijini, na hivyo kusaidia kusambaza fursa za ajira katika maeneo mbalimbali. Hii husaidia kupunguza msongamano wa vijana mijini wanaotafuta ajira, na pia huimarisha uchumi wa maeneo ya pembezoni. Aidha, biashara hizi mara nyingi hutumia rasilimali za ndani, hivyo kuongeza thamani ya bidhaa za Kitanzania.
Hata hivyo, licha ya umuhimu wake, biashara za familia zinakabiliwa na changamoto kadhaa. Moja ya changamoto kubwa ni ukosefu wa usimamizi wa kitaalamu. Mara nyingi biashara hizi huendeshwa kwa mazoea bila kuwa na mifumo rasmi ya uongozi, uhasibu, au mipango ya muda mrefu. Hali hii husababisha biashara nyingi kushindwa kukua au hata kufa baada ya kizazi cha kwanza. Changamoto nyingine ni migogoro ya kifamilia, ambayo inaweza kuathiri maamuzi ya biashara na kusababisha mgawanyiko.
Ili biashara za familia ziweze kuchangia kikamilifu katika kutatua tatizo la ajira, hatua kadhaa zinahitajika kuchukuliwa. Kwanza, ni muhimu kutoa elimu ya biashara na ujasiriamali kwa wanafamilia wanaohusika katika biashara hizi.
Mafunzo haya yanaweza kujumuisha masuala ya uongozi, usimamizi wa fedha, na matumizi ya teknolojia. Pili, serikali na taasisi za kifedha zinapaswa kuweka mazingira rafiki kwa biashara za familia, ikiwemo upatikanaji wa mikopo nafuu na huduma za ushauri wa biashara.
Tatu, ni muhimu kuanzisha utamaduni wa urithishaji (succession planning) katika biashara za familia. Wamiliki wanapaswa kuwaandaa warithi wao mapema ili kuhakikisha biashara inaendelea hata baada ya wao kustaafu au kuondoka. Hii itasaidia biashara hizi kudumu kwa vizazi vingi na kuendelea kutoa ajira kwa muda mrefu.
Wote tutakubaliana kuwa, biashara za familia ni nguzo muhimu katika kupunguza tatizo la ajira nchini Tanzania. Kwa kuzitambua, kuziendeleza, na kuzisimamia kitaalamu, zinaweza kuwa chachu ya maendeleo ya kiuchumi na kijamii. Ni wakati sasa kwa jamii, serikali, na wadau mbalimbali kuona thamani ya biashara hizi na kuzifanya kuwa sehemu ya mkakati wa taifa wa ajira.